প্ৰবন্ধ : মাজুলীৰ চামগুৰি সত্ৰৰ মুখা শিল্পৰ গুৰুত্ব

মাজুলীৰ চামগুৰি সত্ৰৰ মুখা শিল্পৰ গুৰুত্ব

শ্ৰীমতী কৰিশ্মা দাস,

প্ৰাক্তন ছাত্ৰী,

অসমীয়া বিভাগ

মাজুলী সাংস্কৃতিক বিশ্ববিদ্য়ালয়

karishmadas2002@gmail.com

(৩)

 

অতীজৰে পৰা সত্ৰসমূহক কেন্দ্ৰস্থল হিচাপে লৈয়ে সত্ৰীয়া পৰম্পৰা চৰ্চা কৰি আহিছে। কিছু কিছু ক্ষেত্ৰত এই সত্ৰীয়া শৈলীৰ মিল থাকিলেও প্ৰত্যেক সত্ৰৰে পৃথকতাও দেখা যায়। মাজুলীৰ চামগুৰি সত্ৰও এই ক্ষেত্ৰত ব্যতিক্ৰম নহয়। এই সত্ৰখনিও নিজস্ব পৰম্পৰা আৰু শৈলীৰে জনমানসত স্থান লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।

জন্মলগ্নৰে পৰাই চামগুৰি সত্ৰ মুখাশিল্পৰ লগত জড়িত হৈ আছে। আৰু প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্মই এই কলা লাভ কৰি মুখাশিল্পক জীয়াই ৰাখিবলৈ এই সত্ৰখনিয়ে যৎপৰোনাস্তি চেষ্টা অব্যাহত ৰাখিছে। মুখা শিল্পৰ চৰ্চাৰ ক্ষেত্ৰখনত মাজুলীৰ চামগুৰি সত্ৰ অন্যতম।

এই সত্ৰত বিনামূলীয়াকৈ মুখাশিল্পৰ শিক্ষা প্ৰদান কৰাৰ লগতে বিভিন্ন অঞ্চল তথা মহাবিদ্যালয়, বিশ্ববিদ্যালয়ত কৰ্মশালা আয়োজন কৰিও মুখা শিল্পৰ শিক্ষা দান কৰিছে। চামগুৰি সত্ৰৰে এজন মুখাশিল্পী, হৰেণ গোস্বামীৰ নেতৃত্বত ডিব্ৰুগড় বিশ্ববিদ্যালয়, তেজপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়, ৰয়েল গ্লবেল বিশ্ববিদ্যালয়, অৰুণাচল বিশ্ববিদ্যালয় আৰু শদিয়া মহাবিদ্যালয়ৰ লগতে শিৱসাগৰ জিলাৰ কালু গাঁও, গোলাঘাট, মৰিগাঁও, শংকৰদেৱ কলাক্ষেত্ৰ, মাজুলীৰ বিভিন্ন ঠাইত কৰ্মশালা অনুষ্ঠিত কৰি মুখা শিল্পৰ শিক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছে। মুখাশিল্পই চামগুৰি সত্ৰৰ প্ৰচাৰ আৰু প্ৰসাৰত অন্যতম ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছে। মুখা শিল্পৰ জৰিয়তেও যে মানুহ অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বাৱলম্বী হ’ব পাৰে; সেই ক্ষেত্ৰত চামগুৰি সত্ৰই সাধাৰণ জনতাৰ মনত উপলদ্ধি কৰোৱাবলৈ সক্ষম হৈছে। মুখাক সত্ৰৰ চাৰিবেৰৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নাৰাখি বাহিৰৰ পৃথিৱী খনলৈ আগবঢ়াই নিয়াত এই সত্ৰই গুৰুত্ব পূৰ্ণ ভূমিকা লৈছে।

বৰ্তমান মুখাশিল্প কলাৰ গুৰুত্ব আছে, আৰু এই গুৰুত্ব অনুধাৱন কৰি মুখাশিল্পৰ শিক্ষা অৰ্জন কৰিবলৈ বিভিন্ন অঞ্চলৰ যুৱক যুৱতী সকলে চামগুৰি সত্ৰত প্ৰশিক্ষণ লৈছে। আৰু মুখা শিল্পক উপাৰ্জনৰ পথ বা বৃত্তি হিচাপে লৈও বহুতে জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছে। চামগুৰি সত্ৰৰ সৰ্বাংগীন উন্নতিৰ মূল দিশটোৱেই মুখা শিল্প পৰম্পৰা। মুখাক প্ৰাধান্যতা দিয়েই এই সত্ৰ আগুৱাই গৈ আছে। যিহেতু মুখাশিল্পৰ বাবে এই সত্ৰৰ এটি নাম আছে, সেয়ে চামগুৰি সত্ৰ বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশী-বিদেশী পৰ্যটকৰ থলী ৰূপে পৰিণত হৈছে।

মুখাক ভাওনা বা নাটকৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নাৰাখি বিশ্বৰ বুকুত জিলিকাই ৰাখিবলৈ অৰ্হনিশে চেষ্টা কৰিছে। চামগুৰি সত্ৰত এই শিল্পকলা যিহেতু পূৰ্বৰে পৰা প্ৰচলন হৈ আহিছে সেয়ে এই সত্ৰৰ প্ৰত্যেকজন উত্তৰ পুৰুষে মুখাশিল্প কলা যাতে সত্ৰৰ পৰা হেৰাই যাব নোৱাৰে তাৰ প্ৰতি সদা সচেতন।

শংকৰদেৱৰ দ্বাৰা সৃষ্টি হোৱা এই কলা সংস্কৃতি যাতে সমাজত বৰ্তি থাকে তাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখিয়েই চামগুৰি সত্ৰত মুখাশিল্পৰ প্ৰচাৰ আৰু প্ৰসাৰ হ’ল। আৰু সমাজত এটা কলা হিচাপে গুৰুত্ব লাভ কৰিলে। মুখা শিল্পৰ গুৰুত্বৰ বাবে চামগুৰি সত্ৰত মুখা ভাওঁনাও প্ৰদৰ্শন কৰা হয়। মুখাৰ এক গুৰুত্ব আছে, আৰু এই গুৰুত্ব বুজিয়েই চামগুৰি সত্ৰৰ প্ৰতিটো প্ৰজন্মই এই শিল্প সংস্কৃতিৰ ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা কৰিবলৈ আপ্ৰাণ চেষ্টা কৰিছে। চামগুৰি সত্ৰৰ দৰে অসমৰ বিভিন্ন সত্ৰত এই পৰম্পৰা ৰক্ষা কৰিছে যদিও চামগুৰি সত্ৰৰ মুখাশিল্পৰ গুৰুত্ব  উল্লেখযোগ্য।

ভাওনাৰ মুখা হৈছে নাট্যাভিনয়ত ব্যৱহৃত মুখাৰ আৱৰণ, যি বিশেষ চৰিত্ৰবোৰৰ ৰূপ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। এই মুখাবোৰ ভাওনা, যাত্রা-ভাওনা বা শংকৰী ভাওনাত ব্যাপকভাৱে ব্যৱহৃত হয়। প্ৰধানকৈ দেৱতা, দানৱ, পশু-পক্ষী বা অলৌকিক চৰিত্ৰবোৰৰ ক্ষেত্ৰত মুখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এনে মুখাবোৰে নাট্যজগতৰ অলৌকিকতা আৰু ধৰ্মীয় আধ্যাত্মিকতা উভয়কে সজীৱ কৰে।

ভাওনা মুখাই অসমীয়া সমাজৰ ধৰ্মীয়-সাংস্কৃতিক চিন্তাৰ এটি বিৱৰণ বহন কৰে। মুখা এটা কেৱল নাট্য উপকৰণ নহয়; ই হৈছে পুৰণি শিল্পৰ সংৰক্ষণ, ধৰ্মীয় আধ্যাত্মিকতাৰ প্ৰকাশ, লোকশিল্পৰ বিকাশ আৰু স্থানীয় শিল্পীৰ আৰ্থ-সামাজিক উন্নতিৰ উপায়।

এই মুখাশিল্পই অসমীয়া লোকসাহিত্য, পৌৰাণিক কাহিনী আৰু ধৰ্মীয় আখ্যানক দৃশ্যগত ৰূপ দিয়ে। বিশেষকৈ ৰাৱণ, হিৰণ্যকশিপু, নৃসিংহ, গৰুড়, হনুমান, আদি চৰিত্ৰৰ মুখা নাট্যৰ প্ৰাণ হৈ পৰে।

বৰ্তমান সময়ত মুখাক সজোৱাৰ সামগ্ৰী হিচাপেও ব্যৱহাৰ কৰিছে। পুৰণি কালত বিভিন্ন পশু-পক্ষী চিকাৰ কৰি তাৰ মূৰটোক ঘৰৰ বেৰ বোৰত সজাই থৈছিল,আৰু বৰ্তমান সময়তো মুখাক সজাই থোৱাৰ বাবে  ব্যৱহাৰ কৰা লগতে উপহাৰ সামগ্ৰী হিচাপেও মানুহক প্ৰদান কৰা দেখা যায়। মুখা তৈয়াৰত পৰম্পৰাগতভাৱে নিপুণ শিল্পীৰ সহায় লোৱা হয়, যিয়ে বাঁহ, কাগজ-মাটি,  কাপোৰ  আদি ব্যৱহাৰ কৰি মুখা নিৰ্মাণ কৰা হয়। এই মুখাসমূহে সৌন্দৰ্য বৰ্ধন কৰাৰ লগতে অসমীয়া লোক কলাৰ ঐতিহ্য বহন কৰি আছে।

চামগুৰি সত্ৰৰ মুখা শিল্প কেৱল এক কলা নহয়—ই অসমৰ ইতিহাস, সংস্কৃতি আৰু ধৰ্মীয় চেতনাৰ এক প্ৰাণৱন্ত অংশ। সঠিক পৰিচৰ্যা, উৎসাহ আৰু সংগঠিত প্ৰচেষ্টাৰ সহায়ত এই মুখা-শিল্প স্থানীয় শিল্পীসকলৰ বাবে অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক স্বাৱলম্বনৰ উৎস হ’ব পাৰে, লগতে বিশ্ব মঞ্চত অসমক এক উজ্জ্বল সাংস্কৃতিক প্ৰতিনিধিত্ব বহন কৰিব পাৰে।

অসমীয়া সংস্কৃতিৰ এক অনন্য দৃষ্টান্ত হ’ল চামগুৰি সত্ৰৰ মুখা শিল্প। এই শিল্পই অসমীয়া নাট্য ও ভাস্কৰ্য কলাক একত্ৰিত কৰি যুগযুগ ধৰি সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যক সংৰক্ষণ কৰি আহিছে। চামগুৰি সত্ৰ, যি মাজুলীত অৱস্থিত, শঙ্কৰদেৱ-সৃষ্ট অংকীয়া নাটৰ সৈতে জড়িত মুখা তৈয়াৰ কৰাৰ এক বিশেষ কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিগণিত।

চামগুৰি সত্ৰৰ মুখাসমূহ মূলতঃ ভগৱান, দানৱ, পশু, পক্ষী আদিৰ ৰূপত নিৰ্মিত হয়। বাঁহ, কাপোৰ, মাটি আৰু গামোচাৰ সহায়ত তৈয়াৰ কৰা এই মুখাসমূহ নাটকৰ চৰিত্ৰক অধিক জীৱন্ত আৰু প্ৰভাৱশালী কৰি তোলে। ই কেবল শিল্পৰেই প্ৰদৰ্শন নহয়, বৰঞ্চ এটি জীৱন্ত ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক অভিব্যক্তি।

এই মুখা শিল্পৰ গুৰুত্ব বহু দিশত পৰিস্ফুট। প্ৰথমত, ই অসমৰ লোকশিল্পৰ এটি অমূল্য ধন। দ্বিতীয়ত, এই শিল্পই শৈল্পিকতা আৰু সৃষ্টিশীলতাক বিকাশ কৰাৰ লগতে স্থানীয় শিল্পীক আৰ্থ-সামাজিকভাৱে স্বনির্ভৰ কৰি তোলে। তৃতীয়ত, মুখা শিল্পৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীসকল নাট্যকলাৰ সৈতে পৰিচিত হৈ উঠে, যাৰ জৰিয়তে সাংস্কৃতিক বোধ আৰু গৱেষণাৰ মনোভাৱ গঢ়ি উঠে।

চামগুৰি সত্ৰৰ অৰ্থনৈতিক দিশত মুখাশিল্পৰ ভূমিকা

সমাজ এখনত সামাজিক, সাংস্কৃতিক, ৰাজনৈতিক, ধৰ্মীয় বা আধ্যাত্মিক দিশসমূহৰ লগতে অৰ্থনৈতিক দিশটোও সামৰি লোৱা হয়। এই দিশসমূহে সামগ্ৰিকভাৱে এটা কলা সংস্কৃতি বা সমাজ এখনৰ জাতীয় জীৱনত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

সমাজ এখনৰ উন্নতিৰ লগত সেই সমাজখনৰ আৰ্থিক দিশটোও জড়িত হৈ থাকে। অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বাৱলম্বী হ'লেহে এখন ৰাষ্ট্ৰৰ উন্নয়ন সম্ভৱ হয়। চামগুৰি সত্ৰৰ মুখাশিল্প চৰ্চাৰ ক্ষেত্ৰতো অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছে। পূৰ্বৰে পৰা মুখাশিল্প কলাক সত্ৰীয়া পৰম্পৰা ৰক্ষা কৰাৰ বাবেই চৰ্চা কৰিছিল যদিও পৰৱৰ্তী সময়ত এই শিল্পকলাৰ আদৰ আৰু গুৰুত্ব বুজি মুখাক বাণিজ্যিক কৰণৰ দিশেৰেও চাবলৈ ধৰিলে। পূৰ্বতে মুখাক ভাওঁনা বা নাটকতে ব্যৱহাৰ কৰিছিল কিন্তু সাম্প্ৰতিক সময়ত মুখাক উপহাৰ সামগ্ৰী স্বৰূপেও ব্যৱহাৰ কৰা দেখা যায়। আৰু এই সময়ত মুখাই মানুহৰ ঘৰৰ আলহী কোঠাটো গৃহ সজ্জাৰ বিশেষ আহিলা ৰূপে স্থান লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে। বৰ্তমান বিভিন্ন সভা-সমিতিতো মুখাক উপহাৰৰূপে প্ৰদান কৰা দেখা গৈছে। এনেবোৰ কাৰণতে মুখা বাণিজ্যিকিকৰণ হৈছে; আৰু দেশ-বিদেশত ই সমাদৰ লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হোৱাৰ ফলতেই ইয়াৰ বজাৰ চাহিদাও অত্যন্ত ভাল।

মুখাশিল্পৰ বাবে বিখ্যাত চামগুৰি সত্ৰলৈ প্ৰতিদিনে বিভিন্ন দেশ-বিদেশৰ পৰ্যটক আহে, আৰু তেওঁলোকে এই সত্ৰ দৰ্শন কৰি স্মৃতি স্বৰূপে সত্ৰৰ পৰা মুখা ক্ৰয় কৰি লৈ যায়। এই দিশৰ পৰাও চামগুৰি সত্ৰ অৰ্থনৈতিকভাৱে উন্নয়ন হয়। আৰু পৰ্যটকসকলে চামগুৰি সত্ৰ পৰিদৰ্শন কৰাৰ ফলত সত্ৰখনৰ লগতে সেই অঞ্চলটিও অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বাৱলম্বী হয়।

চামগুৰি সত্ৰৰ মুখাশিল্পই সত্ৰৰ অৰ্থনীতিৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি সবল ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছে। এটা শিল্পকলা বা সংস্কৃতি ধৰি ৰখাৰ ক্ষেত্ৰত অৰ্থনৈতিক দিশটোৰ গুৰুত্বও উল্লেখযোগ্য। সমাজখন যিহেতু গতিশীল; সময়ৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে সমাজখনো পৰিৱৰ্তন হৈ আহিছে। পূৰ্বতে মুখাক আধ্যাত্মিক বস্তু বুলি গণ্য কৰিছিল। কিন্তু গতিশীল সমাজখনত লাহে লাহে পৰিৱৰ্তন  হৈছে। আৰু এই পৰিৱৰ্তনৰ সময়ত বিশেষভাৱে আহি পৰিছে অৰ্থযোগ। অৰ্থ অবিহনে সমাজ নচলে, আৰু ইয়াৰ লগতে নৱপ্ৰজন্মই যাতে বৃত্তিমুখী শিক্ষাৰ জৰিয়তে নিজক সংস্থাপন কৰিব পাৰে এই দিশটোও গুৰুত্বপূৰ্ণ। এই দিশসমূহৰ গুৰুত্ব বুজিয়েই চামগুৰি সত্ৰৰ মুখাশিল্পৰ অৰ্থনৈতিক দিশত ভূমিকা আছে। কোনো এটা বস্তু বা কলা পৰম্পৰা জীয়াই ৰখাৰ ক্ষেত্ৰত সেইটোৰ ব্যৱহাৰ বা গুৰুত্বৰ দিশটোকো লক্ষ্য কৰিব লাগিব। যদিহে সেই বিষয়টোৰ ব্যৱহাৰ বা গুৰুত্ব আছে তেতিয়া তাত আত্ম সংস্থাপনৰ বাটটিও মুকলি হ’ব। চামগুৰি সত্ৰই মুখাশিল্প বিদ্যাক জীয়াই ৰাখিবলৈ আৰু  নৱপ্ৰজন্মই যাতে এই বিদ্যাৰ জৰিয়তে আত্ম সংস্থাপন লাভ কৰিব পাৰে সেই উদ্দেশ্যৰে অৰ্থনৈতিক দিশটোক সামৰি  লয়।

মুখা হৈছে নাট্য আৰু সাংস্কৃতিক অভিব্যক্তিৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ উপাদান, যাৰ চৰ্চা বিশ্বজুৰি প্ৰচলিত হোৱা  দেখা যায়। অসমৰ  বিভিন্ন ঠাইৰ ভাওনা মুখা বিশেষকৈ মাজুলীৰ চামগুৰি সত্ৰৰ মুখাসমূহ কেৱল ধৰ্মীয় নাট্যতেই সীমাবদ্ধ নহয়, এইসকল মুখা আজি শিল্প, অলংকাৰ শৈল্পিক বস্তু হিচাপেও বাণিজ্যিকভাৱে সমাদৃত হৈছে। সময়ৰ সৈতে মুখা শিল্প এখন স্থানীয় শিল্পৰ পৰা বৈশ্বিক বাণিজ্যিক সামগ্ৰীলৈ পৰিণত হৈছে। সাম্প্ৰতিক সময়ত মুখা শিল্পৰ প্ৰসাৰ বহু দূৰলৈ আগুৱাই গৈছে।

·       ৰাজ্যিক পৰ্যায়ত মুখা শিল্পৰ বেপাৰ-বাণিজ্য

অসমত মুখা শিল্প মূলত মাজুলী, নগাঁও, গহপুৰ, শিৱসাগৰ আদি অঞ্চলত কেন্দ্ৰীভূত। ইয়াত স্থানীয় শিল্পীসকলে মুখা বনাই স্থানীয় বজাৰ, মেলা, সত্ৰ, আৰু পৰ্যটন কেন্দ্ৰত বিক্ৰী কৰে। বিশেষকৈ মাজুলীৰ চামগুৰি সত্ৰৰ মুখা গোটেই বিশ্বত বিখ্যাত হৈ পৰিছে। Majuli artisan clusters আৰু Handicraft fair-সমূহ মুখা বিক্ৰীৰ স্থান হিচাপে পৰিগণিত হৈছে।

অসম হস্তশিল্প পৰিষদ (Assam Handicrafts Development Corporation) মুখা শিল্পৰ প্ৰশিক্ষণ, মেলাৰ ব্যৱস্থা আৰু ৰাজহুৱা প্ৰচাৰৰ দ্বাৰা ইয়াক উন্নীত কৰে।পৰ্যটকসকলে এই মুখাৰ  সৌন্দৰ্য  আৰু সজোৱাৰ বাবে ক্ৰয় কৰে, যাৰ ফলত মুখা লোক উপাদানৰ পৰা বাণিজ্যিক সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছে।

·       ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত মুখা শিল্পৰ বাণিজ্য

অসমীয়া মুখা শিল্প আজি ভাৰতবৰ্ষৰ বহু প্ৰদেশৰ সাংস্কৃতিক মেলাত স্থান পাইছে। দিল্লী হাট (Delhi Haat), হাৰিয়ানাৰ সূৰুযকুণ্ড মেলা (surujkund Mela) , India International Trade Fair (IITF) আদি অনুষ্ঠানত অসমৰ মুখা শিল্পৰ দৃষ্টিনন্দন প্ৰতিষ্ঠা হৈছে। বিভিন্ন Design School  যেনে (NIFT-National institute of fashion technology), NID (Nitional institute of design) আদি) আৰু ethnic decor brand-এ মুখাক interior décor হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছে। শিল্পসকলৰ সহযোগিতাৰে মুখা আজি wall-hangings, lamp-shades, festive props হিচাপে উপস্থাপন হৈছে। চৰকাৰৰ One District One Product (ODOP) আঁচনিৰ অধীনত মাজুলীৰ মুখা শিল্পক বাছনি কৰা হৈছে। এইটো এটা মাজুলীৰ মুখা শিল্পৰ বাবে বহুত ভাল পদক্ষেপ।

·       আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত মুখা শিল্পৰ বাণিজ্য

অসমীয়া মুখা শিল্প এতিয়া বিশ্ব মঞ্চতো পৰিচিত হৈ পৰিছে। UNESCO-ৰ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য তালিকাত মাজুলীৰ সত্ৰৰ সংস্কৃতিৰ অন্তর্ভুক্তিকৰণৰ পাছত, মুখা শিল্পৰো মূল্য বৃদ্ধি পাইছে। Export through e-commerce: Amazon Handmade, Etsy, eBay আদিত অসমীয়া মুখা শিল্প বৰ্তমান উপলব্ধ। কলকাতা, মুম্বাই, দিল্লীকে আদি কৰি বিদেশত হোৱা art biennale, handicraft expo, আৰু cultural exchange programme-ত মুখা প্ৰদৰ্শিত হৈছে। আৰু ইয়াৰ বাণিজ্যিককৰণ হৈছে। NRIS আৰু Art collectors-ৰ মাজত এই শিল্পৰ চাহিদা বৃদ্ধি পাইছে, বিশেষকৈ Japan, UK, France, USA আদিত।

মুখা শিল্পৰ বাণিজ্য কৰণৰ ক্ষেত্ৰত থকা প্ৰত্যাহ্বান সমূহ হৈছে মানদণ্ড নথকা বাবে ৰপ্তানি সীমিত, আধুনিক শিল্পীসকলৰ আগ্ৰহ হ্ৰাস, প্ৰযুক্তি আৰু ডিজিটেলাইজেচনত সীমাবদ্ধতা ইত্যাদি।

মুখা শিল্প অসমৰ এটা গৌৰৱজনক লোকশিল্প। ই কেৱল পৰম্পৰা নহয়; আধুনিক বাণিজ্যিক দৃষ্টিভংগী মতেও মুখা শিল্পৰ এক বিশাল সম্ভাৱনা আছে। চৰকাৰ, শিল্পী, উদ্যোগপতি, আৰু ক্ৰেতাসকলৰ প্ৰচেষ্টাৰে মুখা শিল্পক লোক-শিল্পৰ পৰা গ্লোবেল-আৰ্ট প্রডাক্টলৈ উন্নীত কৰা সম্ভৱ। বাণিজ্যিক সফলতা আৰু সাংস্কৃতিক সংৰক্ষণ দুয়োটাকে সমান্তৰালভাৱে আগবঢ়াই নিয়াই হৈছে মুখা শিল্পৰ বাণিজ্যিক প্ৰসাৰৰ মূল উদ্দেশ্য।

অসমৰ ধাৰ্মিক, সাংস্কৃতিক তথা কলাময় পৰম্পৰাৰ এক অন্যতম প্ৰতীক হৈছে চামগুৰি সত্ৰ। এই সত্ৰ শুধু ধৰ্মীয় আচৰণৰ ক্ষেত্ৰতেই নহয়, বৰং ইয়াৰ লগত জড়িত কলা-সংস্কৃতিৰ বিকাশেও এক বিশেষ স্থান অধিকাৰ কৰিছে। বিশেষকৈ মুখা শিল্প—যি সত্ৰটোৰ এক মুখ্য স্বাৰ্থিক আৰু সাংস্কৃতিক উপাদান—তাক লৈ এই ৰচনাৰ বিষয়বস্তু গঢ়ি উঠিছে।

চামগুৰি সত্ৰত মুখা শিল্পৰ সূচনা শ্রীমন্ত শংকৰদেৱৰ সময়ৰে পৰাই ধৰা হয়। নাম-ঘোষা, নাট-কীৰ্তন আদিৰ ক্ষেত্ৰত বিভিন্ন পৌৰাণিক চৰিত্ৰৰ ৰূপ ফুটাবলৈ মুখাৰ ব্যৱহাৰ হোৱা দেখা যায়। ক্ৰমে এই মুখাসমূহ কেৱল ধৰ্মীয় আচাৰতে সীমাবদ্ধ নথাকি এক শিল্পৰূপ লৈ বিকাশ লাভ কৰে। মুখাসমূহ বাঁহ, কাগজ, কাপোৰ, আৰু মাটি আদি কাঁচামালেৰে নিৰ্মাণ কৰা হয়, য’ত স্থাপন হয় এক অনন্য শৈল্পিকতা।

চামগুৰি সত্ৰৰ বহু সংখ্যক শিল্পী আৰু পৰিয়াল এই মুখা নিৰ্মাণৰ সৈতে জড়িত। এই শিল্পে তেওঁলোকৰ জীৱন-জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰাৰ এক অন্যতম মাধ্যম হৈ পৰিছে। পুৰণি কালত মূলত সত্ৰীয় অনুষ্ঠানসমূহতে এই মুখাৰ ব্যৱহাৰ হৈছিল যদিও, বৰ্তমান সময়ত এই মুখাসমূহ স্থানীয় বজাৰ, মেলা, পৰ্যটন ক্ষেত্ৰ, আৰু অনলাইন বিক্ৰীৰ জৰিয়তে অধিক পৰিসৰ লাভ কৰিছে। বহু লোক ইয়াক souvenir (স্মৃতিচিহ্ন) হিচাপেও ক্ৰয় কৰে, যাৰ ফলত চামগুৰি সত্ৰৰ অৰ্থনীতি শক্তিশালী হৈছে।

আনহাতে, মুখা শিল্পে স্থানীয় উদ্যোগ, পৰ্যটন শিল্প, আৰু হস্তশিল্প খণ্ডৰ লগত সমন্বয় কৰি অঞ্চলটোৰ উন্নয়নত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। চৰকাৰী আৰু বেচৰকাৰী ক্ষেত্ৰৰ সহায় পালে, এই শিল্পটোৰ বিপণন, সংৰক্ষণ, আৰু প্ৰশিক্ষণৰ মাধ্যমত আগন্তুক প্ৰজন্মলৈ আগবঢ়াই লোৱা সহজ হ’ব।

যদিও এই শিল্পত সম্ভাৱনাৰ অভাৱ নাই, তথাপি কিছু সমস্যা বিদ্যমান। কাঁচামালৰ মূল্যবৃদ্ধি, আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ, বজাৰৰ সীমাবদ্ধতা, আৰু বিক্ৰী যোগান ধাৰণাত অসুবিধা—এইসকল বাধাই বহু শিল্পীক দিশহাৰ কৰি তোলে। তথাপিও, যদিহে সঠিক পৰিচালনা, বিপণন আৰু চৰকাৰী পৃষ্ঠপোষকতা দিয়া হয়, তেন্তে এই মুখা শিল্পই এক স্থানীয় অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ মডেল ৰূপে পৰিগণিত হ’ব পাৰে।

চামগুৰি সত্ৰৰ মুখা শিল্প কেৱল এটা কলা বা ধৰ্মীয় উপাদান নহয়, ই এটা জীৱন্ত ঐতিহ্য, যাৰ সৈতে বহুজনৰ জীৱন জড়িত। এই শিল্পৰ সুৰক্ষা, উন্নয়ন আৰু বিস্তাৰ কৰাৰ জৰিয়তে সত্ৰ অঞ্চলটোক অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বনির্ভৰ কৰা সম্ভৱ। মুখা শিল্পই সত্ৰৰ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য ৰক্ষা কৰাৰ লগতে এক সৃজনশীল অৰ্থনৈতিক পথ মুকলি কৰিছে, যাৰ দ্বাৰা অসমৰ ঐতিহ্য বিশ্বদিশত পৰিচিত হ’বলৈ সক্ষম হ’ব।

সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক দিশত মুখাশিল্পৰ ভূমিকা

সমাজ এখন সুন্দৰভাৱে গঢ়ি তুলিবলৈ সংস্কৃতিৰ প্ৰয়োজন। সংস্কৃতিৰ সহায়তহে এটা জাতি বা এখন সমাজ আগুৱাই যাব পাৰে। সংস্কৃতিয়ে এটা জাতিৰ পৰিচয় বহন কৰে। প্ৰাচীন কালৰ পৰাই অসমৰ থলুৱা লোক কলা বা লোকশিল্পসমূহৰ এক অন্যতম ভূমিকা আছে। এই লোকশিল্পসমূহে অসমৰ সমাজ-সংস্কৃতিক চহকী কৰি ৰাখিছে। লোকশিল্প কলাসমূহৰ ভিতৰত মুখাশিল্প কলা অন্যতম।

মুখাশিল্পৰ আৰ্থিক দিশৰ লগতে সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক দিশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছে। এই সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক দিশসমূহে মুখা শিল্পৰ ঐতিহ্য অটুট ৰখাত সহায় কৰিছে। সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক দিশৰ লগত মুখা শিল্পৰ ওতঃপোতঃ সম্পৰ্ক আছে। এই সম্পৰ্ক বজাই ৰাখিয়েই বৰ্তমান সময়ত মুখাশিল্পৰ গুৰুত্ব অত্যাধিক হৈ পৰিছে। বৰ্তমান সভা-সমিতিত মুখাৰ ব্যৱহাৰৰ লগতে বিভিন্ন উৎসৱ-পাৰ্বণ আদিতো মুখাৰ গুৰুত্ব উল্লেখযোগ্য। অসমৰ মুখাশিল্প ঐতিহ্যবহনকাৰী লোকশিল্প। এইমুখাশিল্প লোক জীৱনৰ অংশস্বৰূপ।

সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰখনত মুখাৰ এক উল্লেখযোগ্য ভুমিকা আছে। বিভিন্ন উৎসৱ অনুষ্ঠান, ৰাসলীলা, ভাওঁনা আদিত মুখাৰ ব্যৱহাৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা বহন কৰি আহিছে। সামাজিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মুখাশিল্পৰ প্ৰভাৱ অন্যতম; মুখাশিল্পই সামাজিক সচেতনতাৰ ক্ষেত্ৰতো গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। মুখাশিল্পৰ মাধ্যমেৰে সমাজত বিভিন্ন নেতিবাচক দিশসমূহ যেনে সমাজৰ কু-প্ৰথা, অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে বিচাৰ আদিৰ বাৰ্তা প্ৰদান কৰা হয়।

মুখাশিল্প অসমৰ এক অন্যতম পৰম্পৰাগত হস্তশিল্প। এই শিল্পই বহু লোকক জীৱিকা প্ৰদান কৰাৰ লগতে উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত সহায়  কৰিছে। মুখাশিল্পৰ জৰিয়তে সমাজত ধৰ্মীয় একতা, আধ্যাত্মিক বিশ্বাস অটুট ৰখাৰ লগতে সম্প্ৰীতি আৰু ঐক্য স্থাপন ঘটে। এই দিশসমূহৰ পৰা লক্ষ্য কৰিলে সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক দিশত মুখাশিল্পৰ অৱদান অসীম। সেয়ে এই শিল্পকলাক সংৰক্ষণ কৰাটো নৱপ্ৰজন্মৰ দায়িত্ব।

অসমৰ সত্ৰ-সংস্কৃতিৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ কেন্দ্ৰস্থল হৈছে মাজুলীৰ চামগুৰি সত্ৰ। শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ বৈষ্ণব ধৰ্মৰ প্ৰচাৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰা এই সত্ৰখনে কেৱল ধৰ্মীয় আস্থান নহয়, এটি অনন্য সাংস্কৃতিক কেন্দ্র হিচাপেও পৰিগণিত। বিশেষকৈ মুখা শিল্পৰ বিকাশ আৰু সংৰক্ষণত চামগুৰি সত্ৰৰ অৱদান অতি প্ৰশংসনীয়। এই মুখা শিল্পৰ জৰিয়তে সমাজত শিক্ষা, সংহতি আৰু সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ বীজ বোৱা হৈছে।

§  সামাজিক শিক্ষা আৰু নৈতিক বোধ গঢ়ি তোলা

চামগুৰি সত্ৰত মুখাৰ সহায়ত উপস্থাপন কৰা ভাওনা বা নাট্যশিল্পৰ মাধ্যমে সমাজৰ পৰা দুষ্ট প্ৰথা দূৰ কৰাৰ বার্তা দিয়া হয়। মায়াৰ সংসাৰৰ ওপৰত ভক্তিৰ বিজয়, ন্যায়ৰ ওপৰত অন্যায়ৰ পৰাজয় আদি বিষয় সুস্পষ্টভাৱে উপস্থাপন কৰা হয়।

§  সামাজিক সমন্বয়ৰ মঞ্চ

মুখা নাট আৰু লীলাৰ আয়োজনত গাঁওবাসীৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণে সামাজিক একতা বৃদ্ধি কৰে। সত্ৰৰ পবিত্ৰতা ৰক্ষা কৰি এই অনুষ্ঠানসমূহত সকলো ধৰ্ম, জাতি, বয়সৰ মানুহে ভাগ লয়।

§  আৰ্থ-সামাজিক উন্নয়ন

মুখা তৈয়াৰ কৰাৰ কাজটো চামগুৰি সত্ৰৰ বহু শিষ্য আৰু শিল্পীৰ আয়েৰে জড়িত। বিশেষকৈ হাতত কাম কৰা কিছুমান শৈল্পিক পৰিয়ালে এই শিল্পৰ জৰিয়তে আত্মনির্ভৰশীলতা লাভ কৰিছে-

·       সাংস্কৃতিক দিশত মুখা শিল্পৰ ভূমিকা

§  ধাৰ্মিক নাট্যপ্ৰচলনৰ এক মৌলিক অংগ

চামগুৰি সত্ৰত মুখা প্ৰস্তুতকৰণৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল শঙ্কৰদেৱৰ লীলানাট সমূহত বিভিন্ন চৰিত্ৰ—যেনে: ৰাক্ষস, পশু, কংস, পুতনা আদি—উপস্থাপন কৰা। মুখাৰ সহায়ত এই চৰিত্ৰবোৰ অধিক প্ৰাণবন্ত আৰু বিশ্বাসযোগ্য হোৱা দেখা যায়।

§  ঐতিহ্য সংৰক্ষণ আৰু প্ৰচাৰ

চামগুৰি সত্ৰত মুখা তৈয়াৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়াটো আজিও শাস্ত্ৰানুসৰি সম্পন্ন হয়। বাঁহ, কাপোৰ, মাটি, গামোচা, দধি আদি প্ৰাকৃতিক উপাদানৰে মুখা নিৰ্মাণ কৰা হয়। এই শিল্পই অসমীয়া সংস্কৃতিৰ মৌলিকতা, স্থায়িত্ব আৰু পৰম্পৰা সংৰক্ষণ কৰি আহিছে।

•         সাংস্কৃতিক পৰিচয় আৰু গৌৰৱ

চামগুৰি সত্ৰৰ মুখা শিল্প আজিও দেশ-বিদেশত পৰিচিত। এই সত্ৰৰ মুখাসমূহ বহু আন্তর্জাতিক প্রদর্শনীত স্থান পাইছে। ই অসমৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ সাংস্কৃতিক সম্পদ হিচাপে স্বীকৃতি লাভ কৰিছে।

§  শৈল্পিক সৃষ্টি আৰু উদ্ভাৱন

মুখা তৈয়াৰ কৰোতা শিল্পীসকলৰ সৃষ্টিশীলতা, কল্পনাশক্তি, আৰু ধৈৰ্যৰ এক উৎকৃষ্ট নিদর্শন এই মুখাসমূহ। সময়ৰ সৈতে কিছু মুখা আধুনিক থিয়েটাৰ বা চলচ্চিত্ৰতো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে, যি সাংস্কৃতিক উদ্ভাৱনাকো প্ৰতিফলিত কৰে।

আধুনিক যুগত মুখা শিল্পই দেশ-বিদেশতো পৰিচিতি লাভ কৰিছে। বিভিন্ন নৃত্য-নাট্য প্ৰদর্শন, পৰ্যটন মেলা আৰু সাংস্কৃতিক বিনিময় অনুষ্ঠানত এই মুখাৰ ব্যাপক চাহিদা দেখা গৈছে। এইদৰে, চামগুৰি সত্ৰৰ মুখা শিল্প কেৱল এটা আঞ্চলিক শিল্প নহয়, ই বিশ্বমঞ্চত অসমীয়া সংস্কৃতিৰ এক প্ৰতিনিধিৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। সঁচাকৈয়ে, চামগুৰি সত্ৰৰ মুখা শিল্প অসমীয়া জাতিৰ গৰ্ব, যি সদায়েই আমাৰ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ সমৃদ্ধি আৰু পৰিচয় বহন কৰি থাকিব। এই শিল্পক সংৰক্ষণ আৰু উন্নয়ন কৰাটো আমাৰ সকলোৰে দায়িত্ব।

সহায়ক গ্ৰন্থপঞ্জীঃ

·       গোস্বামী, কৃষ্ণ. মুখা সত্ৰীয়া মুখাশিল্প. প্ৰকাশকঃ লৰ্তিকা গোস্বামী, প্ৰকাশকাল, ফ্ৰেব্ৰুৱাৰী, ২০১৬.

·       জামান, আৰিফুৰ. The Tradition of Masks in Indian Culture. প্ৰকাশকঃ আৰিয়ান বুক ইণ্টাৰনেছনেল, প্ৰথম প্ৰকাশ, ২০১৫.

·       দেৱ, শ্ৰীফণীন্দ্ৰ আৰু মহন্ত, হৃদয়া নন্দ.শ্ৰী শ্ৰী চামগুৰি সত্ৰৰ সংক্ষিপ্ত ইতিহাস. প্ৰথম প্ৰকাশ, ২০০৮.

·       বৰা, লক্ষিমী শইকীয়া. মাজুলীৰ বুকুত শ্ৰী শ্ৰী  দক্ষিণপাট সত্ৰ, বাসুদেৱ সত্ৰীয়া সংস্কৃতি বিকাশ কেন্দ্ৰ, চতুৰ্থ প্ৰকাশ, ফেব্ৰুৱাৰী, ২০২১.

·       ভূঞা, সূৰ্যকুমাৰ (সম্পা.).স্মৃতিগ্ৰন্থ শংকৰ শিৰোমণি সদৌ অসম অঙ্কীয়া ভাওনা সমাৰোহ. প্ৰকাশকাল, ২০২২-২৩.

·       ভূঞা, ৰবীন. মাজুলীৰ ঐতিহ্য়. প্ৰকাশঃ অসম প্ৰকাশন পৰিষদ, প্ৰকাশকাল, ডিচেম্বৰ. ২০১৫.

·       মহন্ত, প্ৰশান্ত কুমাৰ (সম্পা.). মাজুলী. মনোজ কুমাৰ গোস্বামী, অঞ্জল প্ৰদীপ গোস্বামী, ডিচেম্বৰ, ২০০১.

·       মহন্ত, ভৰতচন্দ্ৰ.অসমৰ মুখাশিল্পৰ হাতপুথি. প্ৰকাশকঃ অসম সত্ৰ মহাসভা, প্ৰকাশকাল, অক্টোবৰ, ২০২০.

·       শইকীয়া, মিনতি (সম্পা.) মাজুলী জ্যোতি. প্ৰকাশকঃসদৌ অসম লেখিকা সমাৰোহ সমিতি, প্ৰথম প্ৰকাশ, জানুৱাৰী ২০১৮.

·       হাজৰিকা, জয়ন্ত. গুণসিন্ধু. প্ৰকাশকঃ পাহি-পৰী প্ৰকাশ, প্ৰকাশকাল, নৱেম্বৰ, ২০২৪

·       ৰাজখোৱা, তুলসী আৰু বৈৰাগী, জয়ন্ত (সম্পা). মাজুলী ঐতিহ্য় আৰু সংস্কৃতি. অসম কলেজ শিক্ষক সংস্থা, নৱেম্বৰ, ২০১৫.